Het is een bekende slogan: “Safety First”. Nu gebruiken we een slogan doorgaans voor iets dat we willen maar nog niet genoeg doen. Blijkbaar staat veiligheid dus niet genoeg op de eerste plaats. Dat roept twee vragen op: hoe komt dat en hoort veiligheid wel op de eerste plaats te staan? Daarover gaat dit blog.
Staat veiligheid op de eerste plaats?
Als we incidenten en near misses onderzoeken, zien we vaak dat veiligheid niet op de eerste plaats heeft gestaan. Een mens moet veel keuzes maken en in dat keuzeproces verliest de veiligste keuze het vaker van de efficiëntste, de meest doelgerichte of de makkelijkste keuze. Brain Based Safety heeft een aantal van de redenen hiervoor beschreven. We noemen die redenen “kronkels”, interne motivatoren die de risicobereidheid doen toenemen.
We zeggen wel dat we voor de veiligste weg gaan, maar we doen het vaak niet. Risico’s nemen lijkt een onderdeel van het leven te zijn.
Waarom horen risico’s erbij?
Als we een paar duizend jaar terug in de tijd kijken, zien we voorouders die alleen maar konden overleven door risico’s te nemen. Het vangen van een grote prooi was immers niet zonder gevaar. Dat kon wel eens fout gaan. De behoefte aan eten was echter groter dan de potentiële schade van het gevecht met een prooi. Zonder het nemen van risico’s zou de mens gedoemd zijn te verhongeren en daarmee uit te sterven. Het DNA is geprogrammeerd om gecalculeerd risico’s te nemen. Risicotolerantie is een essentieel onderdeel van ons bestaan.
Hoort veiligheid dan wel op de eerste plaats te staan?
Dat hangt er maar van af wie je het vraagt! Voor een medewerker ligt de keuze anders dan voor een leidinggevende/manager. Dat maakt dit een complex vraagstuk. Van de medewerker vragen we een beheerste uitvoering zonder al te veel risico’s. De leidinggevende heeft een andere opdracht. Die moet verschillende ballen in de lucht te houden. Naast veiligheid moet die ook andere doelen bereiken. Hij/zij wordt verwacht hierin afgewogen keuzes te nemen. Dat leidt soms tot spanning tussen woord (geen risico) en daad (gecalculeerd risico). Vanuit perspectief van de medewerker: “Men zegt wel Safety First, maar men doet het zelf niet”. Beide perspectieven worden hier uitgewerkt.
Het perspectief van de medewerker.
De medewerker ervaart van alle betrokkenen het meest de consequenties van een onveilig werkproces. Hij/zij staat immers in “the line of fire” en als er al risico’s zijn, is hij/zij de eerste die daar mee te maken krijgt. Daarom richt men alle taken zo in dat de medewerker deze veilig kan uitvoeren. Regels en procedures bewaken dit proces. Die kunnen omslachtig zijn, waardoor de medewerker de veiligheidsmaatregelen soms overdreven vindt. Hij/zij heeft immers DNA dat het nemen van enig risico tolereert, bijvoorbeeld om makkelijk een doel te halen. De samenleving eist echter dat er steeds een veilige optie wordt gekozen. Zo komt iedereen gezond thuis. Dat noemen we het Safety First-principe.
Het perspectief van de leider/manager.
De leidinggevende heeft echter een ander doel. Zijn/haar hoofddoel is het bereiken van een bepaald resultaat. Om dit bereiken moeten een aantal subdoelen tegelijk worden gerealiseerd. Naast veiligheid moeten ook kwantiteit, kwaliteit en duurzaamheid van het product/dienst worden gerealiseerd. Als de doelen niet behaald worden gaat een organisatie op termijn ter ziele. Het overleven van de organisatie is de eerste prioriteit van de leider/manager. Zwart-wit gesteld, het is niet Safety First maar Survival of the System First.
Balanceren: meerdere ballen in de lucht houden
Nu zijn die subdoelen ook wel eens strijdig met elkaar. Dat betekent dat elk subdoel niet maximaal gerealiseerd kan worden, maar wel optimaal. Zo kost een meer veilige werkwijze vaak ook meer tijd. De energie kan maar één keer worden besteed. Het gaat bij het managen dus niet om de allerveiligste manier van werken maar om een acceptabele veiligheid. Daarom zal de medewerker soms zien dat de meest veilige optie niet gekozen wordt. Dit kan geïnterpreteerd worden als inconsequent voorbeeldgedrag, als een spanning tussen woord en daad.
Modelgedrag in een tegenstrijdige wereld
Een leidinggevende heeft het niet gemakkelijk. Die moet intenties overdragen die soms ook enigszins tegenstrijdig zijn. Er moet veilig gewerkt worden en de taak moet af. Als een leidinggevende dus zegt: “werk veilig, maar ik hoop dat deze taak vanmiddag afkomt” is er een gerede kans dat de medewerker hoort: “wat er ook gebeurt, dit moet vanmiddag af”. De leider meent dan aandacht besteed te hebben aan veiligheid, de medewerker heeft vooral de prestatiedruk gehoord. Door deze tegenstrijdigheid verliest de leider een deel van zijn/haar modelwaarde.
De zuivere intentie
Als een leidinggevende echter kan verwoorden waarom een keuze gemaakt wordt en zo de intentie achter het gedrag steeds maar weer toont, stijgt de bereidheid om dit intentie te volgen. Veiligheid is een ambivalent vakgebied met tegenstrijdigheden, die met uitleg goed begrepen kunnen worden door medewerkers. Juristen hebben hier een gezegde voor: “een uitzondering die de regel bevestigt”. Ook als je niet 100% voor een veilige oplossing kan gaan, kun je met de juiste communicatie toch aan veiligheid werken. Uitleg en verklaring versterken het effect van leiderschap.
Juni Daalmans
Januari 2026